Việc xây dựng nhà thờ họ hay nhà từ đường là một trong những việc trọng đại nhất của một dòng họ, thể hiện lòng hiếu thảo và sự tri ân đối với tổ tiên. Khác với nhà ở thông thường, nhà thờ họ là công trình mang tính vĩnh cửu, truyền đời từ thế hệ này sang thế hệ khác. Chính vì vậy, khâu lựa chọn vật liệu, đặc biệt là loại gỗ để làm khung cột, hoành phi, câu đối là vô cùng quan trọng. Trong văn hóa kiến trúc cổ truyền Việt Nam, ba loại gỗ được nhắc đến nhiều nhất và cũng khiến nhiều gia chủ băn khoăn nhất chính là gỗ Lim, gỗ Mít và gỗ Xoan Ta. Mỗi loại gỗ đều mang trong mình những đặc tính vật lý, vẻ đẹp thẩm mỹ và ý nghĩa tâm linh riêng biệt. Bài viết này sẽ đi sâu phân tích từng loại gỗ để giúp quý gia chủ đưa ra quyết định sáng suốt nhất cho công trình tâm linh của dòng họ.
Tầm quan trọng của chất liệu gỗ trong kiến trúc nhà thờ họ
Nhà thờ họ không chỉ là nơi thờ cúng mà còn là bộ mặt, là niềm tự hào của cả dòng họ. Một ngôi nhà gỗ đẹp và bền vững cần phải được cấu thành từ những thân gỗ tốt nhất, chịu được sự khắc nghiệt của thời gian và khí hậu nhiệt đới gió mùa tại Việt Nam. Gỗ dùng làm nhà thờ phải đáp ứng được các tiêu chí khắt khe về độ cứng, khả năng chống mối mọt, ít cong vênh và đặc biệt là phải mang màu sắc ấm cúng, trang nghiêm phù hợp với không gian thờ tự. Sự lựa chọn giữa Lim, Mít hay Xoan Ta không chỉ đơn thuần là bài toán về kinh tế mà còn là sự cân nhắc kỹ lưỡng về phong thủy và độ bền mong muốn của công trình qua hàng trăm năm.
Gỗ Lim – “Vua” của các loại gỗ làm nhà
Khi nhắc đến sự bề thế, uy nghi và trường tồn, gỗ Lim luôn là cái tên đứng đầu bảng. Trong “tứ thiết” (Đinh, Lim, Sến, Táu), gỗ Lim được ưa chuộng hơn cả nhờ những đặc tính vượt trội mà khó có loại gỗ nào sánh kịp. Gỗ Lim có đặc điểm là rất nặng, chắc và cứng. Kết cấu của gỗ vô cùng chặt chẽ, giúp cho các cấu kiện như cột, kèo, xà khi được làm bằng gỗ Lim có khả năng chịu lực cực tốt, gánh đỡ được toàn bộ sức nặng của phần mái ngói đồ sộ bên trên mà không hề bị võng hay biến dạng theo thời gian. Màu sắc của gỗ Lim thường có tông nâu thẫm đến đen tuyền khi để lâu, tạo nên vẻ đẹp cổ kính, uy nghiêm, rất phù hợp với không gian trang trọng của nhà thờ họ.
Một ưu điểm tuyệt vời khác khiến nhiều gia chủ quyết định làm nhà gỗ bằng gỗ Lim chính là khả năng chống mối mọt gần như tuyệt đối. Nhựa của cây gỗ Lim có vị đắng và độc tố tự nhiên khiến các loại côn trùng phá hoại gỗ phải tránh xa. Điều này giúp cho công trình nhà thờ họ làm bằng gỗ Lim có thể tồn tại vững chãi hàng trăm năm mà không cần phải lo lắng quá nhiều về vấn đề bảo trì hay thay thế cốt gỗ bên trong. Vân gỗ Lim xoắn đẹp, tựa như những đám mây hoặc dạng xoắn ốc, khi được đánh bóng và phủ sơn sẽ tạo nên những tác phẩm nghệ thuật thực sự trên từng thớ gỗ.
Tuy nhiên, gỗ Lim cũng có những nhược điểm mà gia chủ cần lưu ý. Đầu tiên là trọng lượng rất nặng, gây khó khăn trong quá trình vận chuyển và lắp dựng, đòi hỏi đội ngũ thợ phải có tay nghề cao và máy móc hỗ trợ. Về mặt tâm linh, có một số quan niệm dân gian cho rằng gỗ Lim thường có độc tố (trong quá trình chế biến bụi gỗ rất hắc) hoặc là loại gỗ mọc trong rừng sâu, nơi rậm rạp nên có thể mang năng lượng không tốt. Tuy nhiên, quan niệm này ngày nay đã được giải tỏa nhiều nhờ các phương pháp xử lý gỗ hiện đại và các nghi lễ phạt mộc, cúng bái trang nghiêm trước khi dựng nhà. Vấn đề lớn nhất hiện nay có lẽ là giá thành, gỗ Lim (đặc biệt là Lim Lào) ngày càng khan hiếm và đắt đỏ, trong khi Lim Nam Phi tuy rẻ hơn nhưng chất lượng và độ ổn định kém hơn đôi chút.
Gỗ Mít – Loại gỗ của tâm linh và sự sinh sôi
Nếu gỗ Lim đại diện cho sức mạnh và sự uy nghi, thì gỗ Mít lại là biểu tượng của sự linh thiêng và gần gũi. Từ xa xưa, ông cha ta đã có câu “Làm nhà gỗ xoan, làm quan gỗ mít”, ý chỉ sự quý phái và sang trọng của loại gỗ này. Gỗ Mít được xem là loại gỗ chuyên dùng cho các công trình tâm linh như đình, chùa, miếu mạo và tạc tượng Phật, tượng thánh. Đặc điểm nổi bật nhất của gỗ Mít là màu vàng sáng tự nhiên, khi để lâu sẽ chuyển sang màu đỏ sẫm rất đẹp mắt, gợi lên sự ấm cúng và linh thiêng cho không gian thờ tự.
Về đặc tính vật lý, gỗ Mít khá mềm, dẻo, thớ gỗ mịn nên rất dễ chạm khắc. Điều này cho phép các nghệ nhân thỏa sức sáng tạo những hoa văn rồng phượng, hoa lá tinh xảo trên các cấu kiện như đầu dư, kẻ hiên hay các bức cửa võng trong nhà thờ. Một ưu điểm lớn nữa của gỗ Mít là tính ổn định cực cao, rất ít khi bị cong vênh hay nứt nẻ dù thời tiết thay đổi thất thường. Mùi thơm nhẹ nhàng của gỗ Mít cũng tạo cảm giác thư thái, dễ chịu cho con cháu mỗi khi bước vào nhà thờ thắp hương bái tổ.
Trong phong thủy, cây mít tượng trưng cho sự sinh sôi nảy nở (cây sai quả), thể hiện mong ước con cháu đông đúc, phúc lộc đầy nhà. Do đó, nhà gỗ mít luôn được các dòng họ ưu ái lựa chọn. Tuy nhiên, nhược điểm lớn nhất của gỗ Mít hiện nay là hiếm có cây gỗ to và thẳng để làm các cột cái, cột quân lớn cho nhà thờ. Phần lớn gỗ mít ta hiện nay có thân nhỏ, hay bị sâu ruột, nên để gom đủ gỗ mít lõi đẹp làm một ngôi nhà thờ 3 gian hay 5 gian là vô cùng kỳ công và mất nhiều thời gian. Giá thành của gỗ mít lõi đẹp vì thế cũng bị đẩy lên rất cao, đôi khi còn đắt hơn cả gỗ Lim.
Gỗ Xoan Ta – Nét đẹp mộc mạc và truyền thống
Gỗ Xoan Ta (hay còn gọi là Xoan vườn) là loại vật liệu gắn liền với kiến trúc nhà ở dân gian vùng Đồng bằng Bắc Bộ. Đây là lựa chọn “ngon, bổ, rẻ” cho những dòng họ muốn xây dựng nhà thờ nhưng có ngân sách vừa phải. Gỗ Xoan Ta có ưu điểm là thớ gỗ mịn, màu trắng hồng hoặc vàng nhạt rất trang nhã. Sau khi được ngâm tẩm kỹ càng dưới bùn ao từ 6 tháng đến 1 năm, gỗ Xoan trở nên dẻo dai, kiên cố, không bị mối mọt xâm hại và rất nhẹ, giúp giảm tải trọng lên nền móng công trình.
Một ngôi nhà thờ làm bằng gỗ Xoan Ta thường mang vẻ đẹp thanh thoát, nhẹ nhàng và rất đỗi thân quen. Tuy không có độ cứng “như đá” giống gỗ Lim hay màu sắc tâm linh rực rỡ như gỗ Mít, nhưng gỗ Xoan lại mang đến cảm giác bình dị, chân chất đúng như tính cách của người nông dân Việt Nam. Về độ bền, nếu được xử lý ngâm tẩm đúng quy trình kỹ thuật truyền thống kết hợp với việc bảo quản tốt (sơn son thiếp vàng hoặc đánh vecni), nhà gỗ Xoan hoàn toàn có thể tồn tại từ 50 đến 70 năm, thậm chí cả trăm năm.
Tuy nhiên, nhược điểm của gỗ Xoan là gỗ khá mềm, khả năng chịu lực kém hơn Lim và Mít rất nhiều. Do đó, khi thiết kế nhà gỗ Xoan, người thợ thường phải tính toán tiết diện cột và xà lớn hơn hoặc kết hợp với các loại gỗ cứng khác ở những vị trí chịu lực chính. Ngày nay, nguồn gỗ Xoan Ta trồng trong vườn nhà dân vẫn còn khá dồi dào, nên việc tìm mua nguyên liệu cũng dễ dàng hơn và giá thành cũng “mềm” hơn rất nhiều so với hai loại gỗ quý kia.
So sánh và tư vấn lựa chọn loại gỗ phù hợp
Việc lựa chọn loại gỗ nào trong ba loại kể trên phụ thuộc rất nhiều vào ba yếu tố chính: Ngân sách tài chính, sở thích thẩm mỹ và quan niệm phong thủy của từng dòng họ. Nếu dòng họ có tiềm lực kinh tế mạnh, mong muốn một công trình bề thế, uy nghi, tồn tại vĩnh cửu bất chấp thời gian, thì gỗ Lim (Lim Lào hoặc Lim Nam Phi loại 1) là sự lựa chọn số một. Sự chắc chắn và màu sắc trầm mặc của gỗ Lim sẽ khẳng định vị thế của dòng họ.
Nếu gia chủ thiên về yếu tố tâm linh, mong muốn sự ấm cúng, linh thiêng và sự che chở của tổ tiên cho con cháu sinh sôi nảy nở, thì gỗ Mít là lựa chọn tuyệt vời. Mặc dù việc gom gỗ khó khăn, nhưng giá trị tinh thần mà ngôi nhà gỗ Mít mang lại là không thể đong đếm. Trong trường hợp không đủ gỗ Mít để làm toàn bộ khung nhà, gia chủ có thể cân nhắc phương án kết hợp: Khung cột bằng gỗ Lim hoặc gỗ Gõ Đỏ, còn các phần chạm khắc, cửa võng, hoành phi, án gian thì dùng gỗ Mít để tạo điểm nhấn.
Đối với những dòng họ muốn tiết kiệm chi phí nhưng vẫn muốn giữ gìn nét văn hóa truyền thống, gỗ Xoan Ta là giải pháp tối ưu. Nhà gỗ Xoan vừa túi tiền, lại mang vẻ đẹp mộc mạc, gần gũi. Để tăng độ bền và tính thẩm mỹ cho nhà gỗ Xoan, hiện nay nhiều đơn vị thi công đã áp dụng các công nghệ sấy và xử lý mối mọt hiện đại, giúp nâng cao tuổi thọ công trình đáng kể. Ngoài ra, việc kết hợp cột bê tông giả gỗ với hệ mái bằng gỗ cũng là một xu hướng giúp giảm chi phí xây nhà gỗ mà vẫn đảm bảo tính thẩm mỹ.
Dự toán chi phí và yếu tố ảnh hưởng đến giá thành
Vấn đề tài chính luôn là mối quan tâm hàng đầu khi bắt tay vào xây dựng nhà thờ họ. Để quý gia chủ có cái nhìn tổng quan, chúng tôi xin đưa ra một số phân tích về chi phí làm nhà gỗ 3 gian dựa trên loại gỗ. Thông thường, nhà gỗ Lim sẽ có giá thành cao nhất do giá phôi gỗ đầu vào đắt đỏ và chi phí nhân công chế tác lớn (do gỗ cứng). Tiếp đến là gỗ Mít, tuy giá phôi có thể biến động nhưng công chế tác lại dễ dàng hơn. Thấp nhất là gỗ Xoan Ta.
Cụ thể, giá nhà gỗ 3 gian sử dụng gỗ Lim Nam Phi hiện nay dao động khá rộng tùy thuộc vào đường kính cột và khối lượng hoa văn chạm khắc. Ngoài tiền gỗ, gia chủ cần tính toán thêm các chi phí về móng, tường bao, mái ngói, gạch lát nền và hệ thống điện nước, sân vườn. Một ngôi nhà gỗ 3 gian hoàn thiện bằng gỗ Lim có thể có giá từ vài trăm triệu đến hàng tỷ đồng tùy quy mô.
Thị trường hiện nay có nhiều biến động về nguồn cung gỗ nhập khẩu, do đó Giá nhà gỗ hiện nay không cố định mà thay đổi theo từng thời điểm trong năm. Để có được bảng dự toán chính xác nhất, gia chủ nên liên hệ trực tiếp với các đơn vị thi công uy tín để được khảo sát thực tế và bóc tách khối lượng cụ thể. Việc nắm rõ chi phí xây nhà gỗ ngay từ đầu sẽ giúp dòng họ chủ động trong việc quyên góp và chuẩn bị tài chính, tránh tình trạng phát sinh quá nhiều dẫn đến dở dang công trình.
Một yếu tố quan trọng khác ảnh hưởng đến chi phí làm nhà gỗ là độ tinh xảo của hoa văn. Những ngôi nhà thờ được chạm khắc tỉ mỉ theo các điển tích cổ, đục kênh bong sắc nét sẽ tốn nhiều công thợ hơn rất nhiều so với những ngôi nhà làm theo lối bào trơn đóng bén hay chạm khắc đơn giản. Do đó, tùy vào ngân sách mà gia chủ có thể lựa chọn phong cách kiến trúc phù hợp.
Kết luận và thông tin liên hệ
Tóm lại, không có loại gỗ nào là hoàn hảo tuyệt đối hay dở tệ, mà chỉ có loại gỗ phù hợp nhất với nhu cầu và điều kiện của từng gia chủ. Gỗ Lim mang lại sự trường tồn vĩnh cửu, gỗ Mít mang lại giá trị tâm linh sâu sắc, còn gỗ Xoan Ta mang lại vẻ đẹp bình dị và hiệu quả kinh tế. Khi quyết định xây dựng nhà thờ, quý vị nên tham khảo ý kiến của các bậc cao niên trong họ và tìm đến những đơn vị thi công nhà gỗ cổ truyền uy tín, có tâm và có tầm. Một ngôi nhà thờ đẹp không chỉ nằm ở chất gỗ quý mà còn ở cái hồn mà người thợ thổi vào từng nét đục, từng mộng ghép.
Nếu quý khách đang băn khoăn chưa biết lựa chọn loại gỗ nào hoặc cần tư vấn chi tiết về thiết kế và thi công nhà thờ họ, hãy liên hệ ngay với chúng tôi. Với kinh nghiệm nhiều năm trong nghề làm nhà gỗ cổ truyền, chúng tôi cam kết mang đến những công trình chất lượng nhất, chuẩn phong thủy nhất để xứng đáng là nơi thờ phụng tổ tiên của dòng họ. Mọi thắc mắc xin vui lòng liên hệ Hotline: 0988.528.699 để được giải đáp và báo giá tốt nhất.